Rozporządzenie Hansa Franka, które skazywało Żydów i Polaków na śmierć
Data 15 października 1941 roku nie jest może tak dobrze znana i tak często przypominana jak dzień wybuchu wojny 1 września 1939 roku, daty powstania i rozwiązania Armii Krajowej, czy rozpoczęcia walk w getcie i w Powstaniu Warszawskim. Zasługuje jednak na naszą uwagę jeśli chcemy zrozumieć, czym dla Polaków i Żydów była okupacja niemiecka i jaka była istota sekwencji zdarzeń, wzajemnie ze sobą powiązanych i właściwie zrozumianych jedynie w szerszym kontekście.
Od izolacji do zagłady – sytuacja Żydów pod okupacją niemiecką
Polacy znaleźli się na celowniku niemieckiej machiny totalitarnego państwa już od pierwszych godzin wojny w 1939 roku. Sytuacja Żydów na ziemiach polskich zajętych przez Niemcy zmieniała się w czasie. Początkowo władze niemieckie dążyły do wyodrębnienia Żydów i skoncentrowania ich w wydzielonych dzielnicach miast, zwanych gettami. Wprowadzono obowiązek noszenia opasek i przebywania na wydzielonych obszarach.
W tym niejako przejściowym, czy przygotowawczym okresie, Żydom umożliwiano jeszcze funkcjonowanie w ramach przyznanej im autonomii. W pierwszej połowie 1940 roku w Warszawie dochodziło nawet do takich zdarzeń, jak zakładanie przez Polaków opasek z gwiazdą Dawida, w celu uniknięcia deportacji w głąb Niemiec do przymusowej pracy.
15 października 1941 roku – rozporządzenie Hansa Franka
Jednak z czasem położenie Żydów zaczęło się drastycznie pogarszać i jednym z przejawów pozbawienia ich elementarnych praw ludzkich było wydanie przez gubernatora Hansa Franka 15 października 1941 roku „Trzeciego rozporządzenia o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie”. Jest to dokument niezwykły z co najmniej trzech powodów.
Po pierwsze, po raz pierwszy ogłoszono tak drakońskie kary zarówno dla Żydów opuszczających getto bez zezwolenia jak i dla Polaków za udzielanie pomocy uciekinierom. Co więcej, kara śmierci groziła Polakom nie tylko za świadome ukrywanie Żydów, ale nawet za wspieranie lub usiłowanie udzielenia pomocy! Okupant chciał w ten sposób doprowadzić do pełnej izolacji Żydów od Polaków i wymuszenia terrorem na Polakach bierności wobec dokonywanych morderstw na Żydach.
Po drugie, był to przejaw celowego dążenia Niemców do wyniszczenia ludności żydowskiej z powodu głodu i chorób. Było oczywiste, że rozporządzenie znacząco zmniejszy, czyli praktycznie uniemożliwi, szmuglowanie żywności i innych towarów pierwszej potrzeby do gett, skazując ich mieszkańców na śmierć z powodu głodu i chorób zakaźnych.
Wreszcie po trzecie, wydając rozporządzenie o tej treści, niemiecki okupant wprost ujawnił swoje zbrodnicze zamiary i antyludzkie oblicze. O ile w późniejszych dokumentach działania o charakterze ludobójczym skrywano za eufemistycznymi określeniami takimi jak „deportacja Żydów” czy „wysiedlenie” a jeszcze później w trakcie procesów sądowych zbrodniarze zasłaniali się niewiedzą, o tyle tutaj, w omawianym rozporządzeniu, a także w kilku innych dokumentach opublikowanych na terenie Generalnego Gubernatorstwa, niemiecki okupant nazwał rzeczy po imieniu: bezbronni cywile, Żydzi i Polacy po równo, zostali pozbawieni wszelkich praw i ochrony a za najmniejsze nieposłuszeństwo zastosowano wobec nich sankcję karą główną.
Tragiczne konsekwencje rozporządzenia
Skutki wydania rozporządzenia 15 października były zastraszające. Wielu żydowskich uciekinierów zostało zamordowanych przez Niemców ponieważ nie uzyskali wystarczającej pomocy od Polaków. Badaczom udało się ustalić personalia ponad 350 Polaków zamordowanych za pomoc ukrywającym się Żydom. Kilkuset innych zostało poddanych rozmaitym represjom: aresztowaniom, więzieniom lub osadzeniom w obozach koncentracyjnych. Pomimo upływu 85 lat, do dziś wiele szczegółów wciąż nie zostało ustalonych, wiele zdarzeń prawdopodobnie na zawsze pozostanie niewyjaśnionych bądź nieujawnionych, z uwagi na brak świadków czy jakichkolwiek źródeł.
Pamiętajmy więc o tym, że rodzina Ulmów nie była wyjątkiem. Takich bohaterskich rodzin było znacznie więcej.